Бенджамин Лейдің өмірбаянындағы ең назар аударарлық тұс: ол өзінің теориялық мұраттарын сөзбе-сөз ұстанды. Алдымен құлдардың жағдайымен келісе алмай, Барбадостан кетті, сосын құлдықты қанаудың жемісінен бас тартуға бел байлады…
Бенджамин Лейдің өмірбаянындағы ең назар аударарлық тұс: ол өзінің теориялық мұраттарын сөзбе-сөз ұстанды. Алдымен құлдардың жағдайымен келісе алмай, Барбадостан кетті, сосын құлдықты қанаудың жемісінен бас тартуға бел байлады: құл еңбегі қатысқан тауарлардың ешқайсысын сатып алмайтын болды. Одан да әрі кетіп, адамның үнсіз жаратылыстарды қанауымен де келіспей, жануар тектес азық-түліктен бас тартты, дегенмен кейбір деректер бойынша сүт өнімдерін қалдырған.
Бенджамин Лейдің өміріндегі ең үлкен әділетсіздік мынада: ол шынымен де құлдыққа қарсы қызу күрескер, құлдыққа қарсы көптеген памфлеттердің авторы болған. Мұны онлайн-петицияларға қол қоюмен салыстырмаңыздар, өтінемін. Ол қозғалыстың жігер берушісі еді, бірақ оны америкалық аболиционизм тарихынан жай ғана сызып тастады. Неліктен? Көзге түспейтін түрі үшін, жарқын емес өмірбаяны үшін, қарапайым тегі үшін, төзімсіз әрі ұрысқақ мінезі үшін, идеологиялық биіктерден немесе құпия қоғамдардан емес, төменнен шыққаны үшін. Құлдыққа қарсы күрес институтына кейін, әуел бастағыдан соң, өз өмірін таза мұраттарға қалтқысыз арнаған мұндай көрнексіз, өзін-өзі оқытқан идеялық адамның керегі болмай шықты.
Лей тірі кезінде уағызшы даңқының қызығын көруді білмеді: оның көзқарастары мен күрес тәсілдерінің турашылдығы мен сөзсіздігі үшін оны қоғамдық жиналыстардан үнемі қуып шығып отырды. Түсінесіздер ме, әділеттілік пен зұлымдықтың зияны туралы жай былшылдамай, өз үлгісімен, өз құштарлығымен зұлымдықпен қалай күресу керектігін көрсететін адам. Өз құндылықтары үшін қолдарын былғағысы келмейтін игі істің теоретиктері оны құшақ жая қарсы алмасы анық.
Жүйесіздік үшін айыпталған Лей не істейді? Ол қолмен қазылған үңгірге барып қоныстанады: өмірінде бірде-бір зат құлдық негізіндегі салалардан шықпасын деген. Шикізатын құлдар өндіретін кірпіш те, құлдар кесіп алған ағаштардан құлдар жасайтын тақтайлар да, құл саудасы экспедицияларына айналым қаржысын қамтамасыз ететін отарлық тауарлар да оның үңгірінен орын таппады. Үңгіріне ешкілер орналастырады. Неге екені әлі күнге дейін толық анық емес, өйткені ол етті де, жүннен тоқылған киімді де тастаған. Бірақ ешкілер оған серік жануарлар болғанының куәліктері бар. Лейдің киімін өзі тоқығаны, оның өзі өсірген зығырдан екені белгілі. Жеміс пен балмен қоректенді. Үңгір жұмыстарының арасында ағылшын революциясы туралы, грек философиясын, Інжілді оқыды. Оның үстіне қарапайым кітаптарды емес, атап айтқанда, киниктерді және, мәселен, Әулие Иоанның Аян кітабын.
Бұл қырсық ергежейлі туралы көп айтылды, ол тірі кезінде-ақ үлкен атаққа ие болды, оның идеяларына орта таптың көптеген жас өкілдері сіңді. Бенджамин Лей философиясының басты айрықша белгісі: өз нанымдарының логикасын нақты ұстану, өз идеологиясын өмірдің бүкіл қаңқасына жаю. Егер құлдық сараңдықтан, байлықты арттыруға деген шексіз ұмтылыстан туындаса, онда байлық жасау жүйесінің өзімен күресу керек, бастау үшін оған қатыспау керек. Әділеттілікті іздеу барысында ол әдетте назардан тыс қалатын байланыстарды көрсетеді, және бұл XVIII ғасырдың таңында-ақ болған. Ол кедейлердің құқықтары мен жануарлардың құқықтарының маңыздылығын жариялаған алғашқылардың бірі болды, ол заманда мұны елестету мүмкін емес еді. 82 жасында қайтыс болған кезде ол бәрібір Пенсильванияның ай сайынғы жиналысының құл саудасын ұйымға мүше болумен сыйыспайды деп жариялауына қол жеткізді.
Лейдің істегенінің бәрінде әлеуметтік құрамдас қана емес, оны нағыз акционизм мен наразылық театры ретінде де қарастыруға болады, оның үстіне адамгершілік шектеулерсіз және ресми сыпайылықтың кісендерінсіз. Оның манифест-перформансы белгілі: ол Інжілді көрсетіп, оның беттер блогының үстінен жеміс шырыны бар көпіршікті өткір инемен тесетін, сонда шырын беттерге ағып, олар қозғалғанда өтіп бара жатқандарға шашырайтын. Құдай сөзінен төгілген әділетсіздіктің қаны құл еңбегін қанаудан бас тартпаған квакерлерді әшкерелеген.
