Мәскеуліктер 1936 жылғы 19 маусымдағы Үлкен күн тұтылуын бақылауда: репрессиялар қарсаңындағы күн тұтылуы
Мәскеуліктер 1936 жылғы 19 маусымдағы Үлкен күн тұтылуын бақылауда: репрессиялар қарсаңындағы күн тұтылуы. Суреттердің авторы: Ефрем Ефремов.
Қошқыл-сұр аспанда максимум дәуіріне тән пішінді жібектей күміс тәж жарқ ете қалды. Айдың мүлде қара шеңбері, оның айналасынан жай көзбен көрінген керемет протуберанецтер таң қалдырарлық қарама-қайшылық туғызды. Жарқын күміс Шолпан мен лайлы-қызыл Марс өте жақын жерде жанып тұрды. Қалта сағатының көрсеткішін көру оңай болмайтындай қараңғы болды, көкжиек айналасы қанды-қызыл арайға боялды
Бұл күн тұтылуын Үлкен кеңестік тұтылу деп те атаған: оның толық фазасының белдеуі Краснодар өлкесі, Батыс Сібірдің оңтүстігі, Шығыс Сібір және Қиыр Шығыс арқылы, КСРО аумағымен 7200 км өтті.
Ал күн күңгірттеніп, күңгірттене түседі. Ай күннің көп бөлігін жауып тастады, тек жіңішке тілім ғана көрінеді. Мұздай шығыс жел күшейіп барады. Түскен кешкі ымырт күзгі қар алдындағы түнді еске салады. Күн баяу, бірақ тоқтаусыз жасырынып барады. Күн сәулелерінің соңғы шоғы ай көлеңкесіне сіңген кезде алаңда электр шамдары жанды. Аспанда үш жыпылықтаған жұлдыз пайда болды: Марс, Шолпан және Геркулес шоқжұлдызынан Дельта.
Күннің орнында, айдың қара шеңберінің айналасында, күміс-інжу түсімен құбылып, өткір жиек жарқырайды. Күнді қандай да бір қара құбыжық таптап тастап, оның соңғы шырындары айналаға сорғалап кеткендей көрінеді. Бұл күн тәжі.
Мұздай жел адам денесін сүйегіне дейін өтеді. Көкжиек көкшіл, қызғылт сары, сары және әрең байқалар басқа да сипатталмас түстер гаммасына боялды. Алаңда салтанатты тыныштық. Екі мың жұп адам көзі күн тәжіне қадалған. Тек фотоаппараттар сарт етеді, лайлы аспанда ұшақ гүрілдейді, алаңның үстіне көтерілген жалаулар желбірейді.
Кеңес ғылымы тұтылуға 1934 жылдан бері дайындалды: қымбат жабдықтар тапсырыс берілді, алаңдар әзірленді, логистика ұйымдастырылды. Тұтылуды бүкіл ел бойынша бақылау керек еді, және тек кеңестік ғалымдар мен журналистер ғана емес, бүкіл әлемнен келген делегациялар да: оларды шақыруды, елге кіргізуді, орналастыруды және астрономиялық бақылау орындарына дейін жеткізуді қамтамасыз ету қажет болды. Сауда жағынан да дайындық жүрді, қоғам да дайындалды: ағартушылық науқан жүргізіліп, түсіндірме мәтіндер шығарылып, ғалымдармен кездесулер өткізілді. Тұтылуды лайықты қарсы алды да, зерттеді де. Чехословак автор Юлиус Фучиктің қазақтың Ақбұлағынан жазған «Даладағы астрономдар. Ақбұлақ: күн қаласы» репортажы үлкен танымалдылыққа ие болады.
Тұтылуды 28 кәсіби зерттеу экспедициясы, жүздеген ғалым бақылады: түсірілім жасады, есептеулер жүргізді, болжамдарды, жаңа аспаптар мен жаңа материалдарды сынады, тәжірибе мен теориялармен алмасты, келесі бақылауларға жоспар құрды. Тіпті күн тәжін суретке түсіру үшін фанерадан жасалған ұшақпен аспанға 5000 метр биіктікке көтерілді. Миллиондаған әуесқой сатуға шығарылған арнайы үлдірі бар қағаз көзілдіріктерді және отта күйе болған әйнектерді бетіне тосып қарады.
Әлдеқашан 1936 жылғы қарашада кеңестік астрономдарды тұтқындау басталды: бір жыл ішінде тек бір іс бойынша 100 адам тұтқындалады, оның 20-сы атылады. Көпшілігіне тұтылу қарсаңында бастамашы болып, қолдап отыруға тиіс болған халықаралық ғылыми байланыстар айып болып тағылды. Пулково экспедициясынан тұтылу комиссиясының төрағасы Борис Петрович Герасимович Ғылым академиясы Президиумының алғысы мен 2500 рубль сыйақы алды. 1936 жылғы шілдеде Пулково обсерваториясының директоры тұтылуға дайындық үшін марапатталды, ал 1937 жылғы маусымда тұтқындалды да, қарашада-ақ атылды.
