Заттардан сақтаныңыздар!

Заттардан сақтаныңыздар! Олар бізді өте тез әрі берік құлға айналдырады!

Александр Гриннің «Сұр автомобиль» новелласының кейіпкері Эбенезер Сидней әңгімелесушісін осылай ескертеді, механикалық заттар мен жаратылыстардың қаншалықты тірі бола алатыны жайлы толғанып отырып. Бұл әңгімені мен жасанды интеллект құбылыстарының талқысын оқығанда есіме алдым: кейбіреулер жансыз машина жақын арада адамды барлық жерден ығыстырып шығады деп қорқады екен. Ал 1921 жылғы мәтін бұл уайымдардан біраз озып кеткен болып шықты.

- Жансыз материя, - деді Кишлей. - Темір мен болат өлі.
Мен оған еш қарсылық білдірмедім. Терезенің сыртында автомобиль айғайлап жібергендей болды. Шынында да, айғай қайталанды, жақындап, дәл терезенің астына жетті.
- Естіп тұрсыз ба? - дедім мен. - Міне, оның даусы: ұлыған дыбыс, қандай да бір дөрекі, ызалы сөздерді алыстан еске салады. Демек, оның даусы бар, қозғалысы бар, көзі бар, бәлкім, жады да бар. Оның үйі бар. Бок-Метан көшесінде автомобиль сататын көтерме дүкендерге кіріп, оларды үй жағдайында көруге тұрарлық. Олар жарқыраған, майланған күйі кең бөлменің цемент едендерінде тұрады. Қабырғаларында олардың портреттері ілулі: үлгілердің және жарыс жеңімпаздарының фотосуреттері. Оның музыкасы бар: көше гүрсілінің немесе кез келген қозғалыс кезінде туатын кездейсоқ дыбыстардың диссонансын соншалықты мұқият бейнелейтін кейбір жаңа композициялар. Ақырында оның граммофоны, кинематографы бар, дәрігерлері, панегиристері, ақындары бар: сіз жарты сағат бұрын айтқан сол адамдар, механизмді қатты сезінетіндер. Оның ғашықтары да бар, сән дүкендерінің терезелерінен балауыз жүздерінің күлкісін сыйлайтын сол ханымдар. Бұл өмір емес пе? Айтарым, біршама толыққанды тіршілік. Оған қоса, ол спортпен, кісі өлтірумен айналысады және соғысқа қатысады.
- Шығады, - деді Николай, - ... Дегенмен қысқаша айтайын: кір мен жараға малынған қандай да бір автомобиль әскери қимыл театрынан оралыпты. Шаштараздан сақал-мұртын алдырып, үйіне барып, граммофонға «Даңқ пен салтанат үшін» маршының пластинкасын қойып, «Лисс пен Зурбаган арасындағы автомобиль жарыстары» картинасын көрсететін кинематографиялық аппаратты қосуға бұйырыпты. Қуаныштан оның шинасы жарылып кетіпті.

Басты кейіпкер, қияли Сидней машиналардың жер бетіндегі тіршілігі туралы байыпты ойланады, соның ішінде олардың кейбірі адамнан еш айырмасы жоқ болуы мүмкін деп те байыпты есептейді.

Оның болжамынша, сүйген қызы балауыздан жасалған механикалық қуыршақ, соншалықты шебер жасалғандықтан, ол дүкеннен қашып шығып, нағыз қыздай әрекет етіп, тіпті роман да жүргізе алған. Ол оның сарғыш бор түсті терісін байқайды, ол уақыт өте келе бозарып, балауыз мүсін түсіне енеді, оның бос, жағымды күлкісін, оның күн тәртібі машинаға ғана бағынатынын, ал өзі заттардың жансыз құлы екенін аңғарады, бірақ ең бастысы, оның жалған сезімдерін: сүйе алмайтын, жаны бар сияқты көрінгенімен, оны тек байлығына деген құштарлық итермелеп, өзіне тартады. Дауысында немқұрайды ыңғай бар, аты оғаш, ұлты да, тегі де беймәлім Коррида Эль Басо бұл немқұрайды жаратылыс басқа қалада Сидней шынымен бір көрген манекен ғана болуы мүмкін. Бұл жағдай, оның өміріне сұр автомобильдің сұмдық түрде енуімен бірге, кейіпкерді жай ғана тыныштығынан айырып қоймайды, көп ұзамай ақыл-ойынан да айырады. Коррида тірі қыз емес, жанданған қуыршақ. Демек, оны өлтіру керек. Сидней оған құздың жиегінде былай дейді: «Мен сіздің механизміңіздің құпиясын түсіндім. Ол біздің айналамызды гүрілдеткен барлық механизмдердің күшімен адам өмірінің сыртқы түріне ұқсап кетті. Бірақ әйел болу үшін, мұны түсініңіз, шын мәніндегі тірі жан болу үшін, сіз тек жойылғаннан кейін ғана болады».