Наполеон және Еуропадағы еврей эмансипациясы, реформалар мен шектеулер
Гейне Наполеонды неге соншалықты жақсы көргенін білесіз бе? Бонапарттың есімі үнемі ұлылығы мен байланыстырылатын Француз революциясының рухынан бөлек, дәл Наполеонның арқасында бүкіл Еуропада еврейлердің азат етілуі қозғалысы күшейді. Оны көбіне еврейлердің азат етушісі деп атайды.
Наполеон еврейлер үшін нақты не істеді? Әуелі айта кетейік: революциядан кейін еврейлерге барлық азаматтық құқық берілгеніне қарамастан, оның билігі еврейлерге қарсы үлкен бағдарламамен басталды. Бұл бағдарламаны секуляризацияланған шіркеу жерлерін сатып алу үшін еврей банктерінен алынған орасан зор несиелерді қайтарғысы келмейтін мүдделі топтың көп бөлігі қоздырып отырды. 1806 жылы ол еврейлер ең көп тұратын сегіз департаментте француз соттарының еврейлердің пайдасына қарызды өндіріп алу туралы шешімдерін орындауды тоқтатты.
Алайда әлі 1799 жылы-ақ бүкіл Еуропаға оның Иерусалим ғибадатханасын, Иерусалимнің өзін және, ақыры, еврей мемлекетін қалпына келтіру туралы уәдесі тарап кеткен еді. Эрец-Исраэльдің жақын арада қайтарылатыны туралы хабар еврей қауымдарының қызығушылығын оятты, бірақ Газа, Хеврон, Рамла, Яффа, Акко және Хайфа еврейлері өз қалаларын жақындап келе жатқан француз әскеріне тапсыруға жәрдемдесуге асықпады, ал француз әскері ақыры Мысырға шегінуге мәжбүр болды.
Екіншіден, жүз халық әскері бағындырған барлық еуропалық елдер еврейлердің азаттығын алды, ал жергілікті еврейлер Бонапартты азат етуші ретінде қарсы алды. Бұл Наполеонмен соғысып жатқан мемлекеттерді еврей мәселелеріне жүгінуге мәжбүр етті: халықтың бір бөлігі жауға жанашырлық танытпасын деген оймен. Шынында да, Пруссия мен Ресейде еврейлерге жеңілдіктер басталды: пруссиялық еврейлер 1811 жылы ақыры тең азаматтық құқық алды, ал Ресейде еврейлерді ауылдар мен селолардан түгел көшіру туралы заңды жүзеге асыруды кейінге қалдыруға шешім қабылданды.
Үшіншіден, Наполеон Франция мен Еуропа еврей қауымдары басшыларының алғашқы өкілдік жиналысын, кейін Синедрионды құрды. Рас, жиналыстың сұрақтарының бірі иудаизм шынымен де христиандарды жек көруді жариялай ма деген мәселені анықтау болды.
Десек те, Наполеонның көптеген шешімдері мен жарлықтары Франция мен жаулап алынған елдердегі еврей халқының құқықтарын айтарлықтай шектеді. 1808 жылы ол еврейлерге 10 жыл бойы айналысуға рұқсат етілмейтін кәсіптер тізімін жариялады, бірқатар жерлерде отырықшылық шекарасын енгізді, еврейлердің пайдасына қарызды өндіріп алуды әлі де шектеді және оларды әскери міндетті өтеуде алмастырушы ұсыну құқығынан айырды. Бұл шаралар көптеген өңірлерде тек 1812 жылға қарай жойылды.
Соған қарамастан, Наполеонның еврейлердің азат етушісі және қайырымдысы бейнесі еврейлердің кең жұртшылығының санасына мығым орнықты, көптеген синагогаларда тіпті оның даңқына арналған әнұрандар орындалды. Наполеон жариялаған бостандықтар мен жеңілдіктер император құлатылғаннан кейін де жойылып, ізсіз жоғалып кете алмады. Сонымен Бонапарт шынымен де Еуропа еврейлерінің толық құқықсыздығына nүкте қойды және белгілі бір дәрежеде қауымдарды ұлттық бірегейлік пен мәдениетті сақтау мәселелері туралы бірлесе ойлануға мәжбүр етті.
