Ильф пен Петров 1936 жылы Сан-Францискодағы орыс молокандары туралы
«Міне, Орыс төбесі», – деді біздің алып жүргізушіміз, рычагты екінші жылдамдыққа ауыстырып. Машина ызыңдап, тас төселген жолмен жоғары өрмелей бастады.
Жоқ, мұнда Сан-Францискоға ұқсайтын ештеңе жоқ еді! Бұл көше ескі Тула немесе Калуга шетіне көбірек ұқсайтын.
Біз кіреберісі бар шағын үйдің жанына тоқтап, ішке кірдік. Мұнда көзілдірік таққан сақалды, егде жастағы адамдар отыр еді. Жасырақтары да бар, пиджактарының астынан орыс көйлектері көрініп тұр. Революцияға дейінгі орыс жұмысшылары мереке күні дәл осындай киім киетін.
Бірақ ең қатты әсер қалдырғандары әйелдер болды. Тіпті қолыңды көзіңнен жүгіртіп өткің келеді: мұндай әйелдер мың тоғыз жүз отыз алтыншы жылы болуы мүмкін екеніне көз жеткізу үшін, оның үстіне ескі орыс түкпіріндегі жерде емес, бензин мен электр иісі аңқыған Сан-Францискода, дүниенің екінші шетінде. Олардың арасынан біз орыс шаруа әйелдерін көрдік: ақ жүзді, қызыл шырайлы, мерекелік жақсы көйлек киген, жеңі буфты, юбкалары кең, кесіндісі бір кезде Ресейден әкелініп, Сан-Францискода ешбір өзгеріссіз қатып қалған екен; сәуегей көздері бар ұзын бойлы кемпірлерді көрдік. Кемпірлер ситец орамал салыпты. Бұл әлі онша емес. Бірақ ситец дәл цинделевтік бұршақ таңбамен қайдан келген! Әйелдер жұмсақ әрі домалақ, әнші, «о»-лап сөйлейтін дауыспен сөйлеп, әдеттегіше қолын қалақша етіп ұсынды. Олардың көбі өмірінің басым бөлігін Сан-Францискода өткізсе де, ағылшынша мүлде сөйлей алмайтын. Жиын ескі ауыл тойына ұқсап тұрды: бәрі жиналып қойған, бірақ қызық әлі басталмаған кез.
Ерлердің барлығы дерлік бізді алып кетуге келген бірінші адам сияқты ұзын бойлы, жауырынды еді. Олардың қолдары алып, жүк тасушылардың қолдары болатын.
Төменде біраз кең жертөле бөлме бар екен. Онда пирогтарға, тұздалған қиярға, тәтті нанға, алмаға толы ұзын тар үстел тұрды.
Стақанмен шай әкелді, сол кезде молокандардың ең алыбы, болат көзілдірікті, аздап ағара бастаған сақалды, едәуір егде адам терең тыныс алып, ерекше қатты дауыспен ән сала жөнелді, алғашында тіпті ән салған жоқ, айқайлаған сияқты көрінді:
Мұңым мені жұтып барады,
Іннен шыққан жылан сияқты.
Күйіп біт, менің шырағым,
Мен де сенімен бірге күйіп бітемін.
Жолма-жол аударма
Әнді барлық ерлер мен әйелдер қостап кетті. Олар да бастаушы сияқты, – бар дауыспен шырқады. Бұл әнде ешқандай нюанс жоқ еді. Фортиссимо ғана, тек фортиссимо айтты, бір-бірінің үнін басу үшін бар күшімен. Басында біртүрлі, сәл жағымсыздау естілген ән бірте-бірте үйлесе берді. Құлақ оған тез үйренді. Қаттылығына қарамастан, онда бір мұңды нәрсе бар еді. Әсіресе әйелдердің жоғары нотаны шабыттана шырқаған дауыстары жақсы болды. Дәл осындай өткір әрі мұңлы дауыстар шөп шабудан кейін, іңір мезгілінде егістіктердің үстімен бір жаққа қарай ағып, ешқашан тынбай шыңылдап, баяу өшіп, ақыры шегірткелердің шырылымен араласып кететін. Адамдар бұл әнді Еділде, содан кейін күрділер мен армяндар арасында, Карс маңында айтқан. Енді оны Сан-Францискода, Калифорния штатында айтады. Егер оларды Австралияға, Патагонияға, Фиджи аралдарына айдап жіберсе, олар онда да осы әнді айтады.
Ән – Ресейден олардың қолында қалғанының бәрі осы.
Ильф пен Петров, «Бір қабатты Америка», 33-тарау, «Орыс төбесі»
