Байронның 1813 жылы Чуни піліне барған сапары және хайуанның 1826 жылы өлтірілуі

1813 жылғы 14 қарашада Байрон Лондонда аты шыққан Чуни деген піліне қонаққа барды. Салмағы 7 тонна алыптың Эдвард-Кроссағы хайуанаттар бағының жұлдызы болатын. Піл келушілердің бөркін алып, тиын алып, қайта қайтарып беретін, есіктерді ашатын. Байрон жануардың өнеріне тәнті болып, бұл пілді өзінің дворецкийі ретінде көргісі келетінін жазды.

Қала тұрғындарының сүйіктісі көп жыл бойы жұртты қуантып келді, 1826 жылы қатты ауырып қалғанға дейін: сынған азу мен тіс ауруы Чунидің мінезін өзгертіп, оны ашушаң әрі жалмауыз етіп жіберді. Серуендердің бірінде ол күзетшіні таптап өлтірді, сонда не істеді дейсіз ғой, пілді өлтіруге шешім қабылдады.

Жануар ұсынылған у-ды жеуден бас тартқандықтан, хайуанаттар бағының иесі сарбаздарды шақырды, ал бақташы Чуниді алдап, өлтірушілерге жеңілдік жасау үшін тізерлеп отыруын өтінді. Чунигe мушкеттерден жүз елу рет оқ атылды, бірақ бұл да алыпты өлтірмеді. Оны гарпунмен бітірді. Сол күндердің газеттерінде хайуанаттар бағының еденінің қанға малынғаны, пілдің ажал азабындағы дыбыстары оқ даусын басып тұрғаны сипатталады.

Чунидің сұмдық өлімі Лондонды есеңгіретіп тастады. Бірақ өлгеннен кейін де бейбақты тыныш қалдырмады: қалағандардың бәрі медицина студенттерінің піл өлексесін бөлшектеуін ақылы шоу ретінде тамашалай алды.

Бұл оқиғада ең қорқынышты нәрсе: бұрын қоғам жабайы болған, мұндай жағдайлар қалыпты саналған деген ой. Бұл мүлде олай емес. Қалыпты адамдар XIX ғасырда да, одан бұрынғы дәуірлерде де жануарларға күш көрсетуге және қорлауға әрдайым қарсы болған. Басқа мәселе: заң мұндай әрекеттерге тыйым салмады, оларға қарсы тұру іс жүзінде мүмкін емес еді. Ал жауыздарға еркіндік берсең болды: бәрін жасауға болады деген ой адамды босаңсытып, ең жиренішті кеселдерді қапастан шығарып жібереді.

Виктория дәуіріндегі Лондон 15 жылдан астам қалаға қуаныш сыйлаған жалпының досын аяусыз өлтіруге жол берді, бірақ екінші жағынан, аңға жасалған қорлыққа қатты ашу білдірген адамдар табылды, оның үстіне, олар бірнеше жылдан кейін хайуанаттар бағының бұзылуына қол жеткізді, сөйтіп жануарлар енді күнделікті азаппен көпшілікке ермек болып көрсетілмейтін болды. Сонымен бірге таңғалдырарлығы, сол жылдардағы баспасөзде басқа бір пілді тәжірибе үшін синил қышқылымен у жасағаны туралы да айтылады: оны өлтіру үшін заттың қанша мөлшері қажет екенін білу үшін.

Уа, Тәңірім, адамзат қандай ұсқынсыз