Соғыс жылдарында Новгородтың қирауы, София соборы және Годуновтың паникадилосы
Соғыс кезінде Новгород дерлік жермен-жексен болды: фашистер ақ тастан салынған монастырьлер мен шіркеулерді, ХІ-ХІІ ғасырлардағы ескерткіштерді қиратты. Русьтегі алғашқы тас құрылыстардың бірі, Новгород кремліндегі Софий соборы танымастай бүлінді, оның ішкі әрлеуі қирандыға айналды, қабырғалардан ХІІ ғасырдағы фрескалар қырып тасталды, иконалар мен ыдыс-аяқ тоналды, ал патша Борис Годуновтың сыйы болған бірегей үлкен Софий паникадилосы жойылды.
Паникадило әулиелердің, періштелердің және ертегідегі аңдардың 790 бірегей мүсінімен безендірілген, биіктігі төрт метр, диаметрі үш метр, салмағы бір жарым тонна болатын. Одан бір ат мүсіні және кеңес мұражайларының қорларындағы бірнеше мүсін ғана қалды, оларды орта ғасыр шеберлерінің туындылары ретінде қалпына келтіру кезінде алып қойған еді. Софий соборын қалпына келтіруді қала азат етілген бойда бастады, жалпы оны қалпына келтіруге үш миллион рубльден астам қаржы жұмсалды.
Новгородтың төңірегінде 1179 жылғы Аркажыдағы Благовещение шіркеуі қиратылды, ХІІ ғасырдағы Спас-Нередица шіркеуі талай рет артиллериядан атқылауға ұшырады, одан тек құлаған жоғарғы қабырғалардың астында қалғаны ғана сақталды. ХІV ғасырдағы Спас-Преображение шіркеуі немістердің бекіністерінің оқ атар нүктесіне айналды, қабырғалары амбразураларға арнап тесілді, күмбездері жойылды, ал шіркеудің батыс бөлігі түгелдей қиратылды.
Деревяницкий және Юрьев монастырьлерінің соборлары, ХІІІ ғасырдағы Липнедегі Никола, Ковалевтегі Спас, Волотовтағы Успение, Федор Стратилат, ХІV ғасырдағы Сковородский монастырындағы Михаил Архангел секілді қабырға суреттері бар ең көне храмдар жойылды. Новгородтың өзінде 88 тарихи нысанның елеулі зақымсыз қалғаны тек екеуі болды.
«Ресейдің мыңжылдығы» атақты ескерткіші кеңес әскерлері шабуылға шыққан кезде-ақ бөлшектеніп қойған еді: генерал Линдеман оны өзінің туған қаласында орнату үшін жиып алуды не үшін екені белгісіз бұйырды. Ресейдің ұлы адамдарының мүсіндерін әкетіп үлгермеді.
