1928 жылғы Рерих пактісі және Германияның КСРО мәдени құндылықтарын тонауы

Адам қателігімен қиратылған және адам үмітімен қайта тұрғызылған.

Халықаралық құқықта мәдени құндылықтарды қорғау тарихы XIX ғасырдан басталады: бұл Либер кодексі, Брюссель конференциясы, Гаага конвенциялары мен декларациялары және, ақыр соңында, Рерих пактісі, яғни 1928 жылы әзірленген Көркемдік және ғылыми мекемелер мен тарихи ескерткіштерді қорғау туралы шарт.

Рерих бұл тақырыпты көптеген онжылдықтар бойы, археологиялық ескерткіштерді қорғаудан бастап, өрістете берді. 1920-жылдарға қарай идея мәдени және тарихи ескерткіштерді соғыс кезінде сенімді қорғауды қажет ететін жалпыадамзаттық мұра ретінде қабылдауға ұласты.

Көркемдік құндылықтарды қорғау туралы пактінің қабылдануына негіз болған Николай Рерихтің бүкіл әлем зиялыларына және түрлі елдердің үкіметтеріне жасаған сансыз жолдаулары еді. «Біз көптеген жойылған қазыналарды еске аламыз, бірақ жаулықты білдіретін сөздерді жазғымыз келмейді. Былай дейік: «адам қателігімен қиратылған және адам үмітімен қайта тұрғызылған». Надандықтың осы қателіктеріне қарсы біз дереу шара қолдануға тиіспіз», - деп жазды ол.

Әттеген-ай, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Рерих пактісін көптеген елдер, соның ішінде Германия мен КСРО, әлі ратификацияламаған болатын. Десек те, бұл саланы 1907 жылғы Гаага конвенциясының 56-бабы реттеді: онда тарихи ескерткіштерді, ғылыми және көркемдік туындыларды, сондай-ақ жеке меншікке теңестірілетін шіркеулік, қайырымдылық, ғылыми және көркемдік мекемелер мен қауымдардың мүлкін әдейі басып алуға, жоюға немесе бүлдіруге тыйым салынатыны айтылған.
Ал бұл ереже Германияның тарапынан мүлдем бетпердесіз елеусіз қалдырылды.

Наполеонның бұйрығымен жүзі сындырылған Сфинксті есептемегенде, Екінші дүниежүзілік соғыс мәдени құндылықтар жаппай жойылған, оның үстіне тек соғыс қимылдарының салдарынан ғана емес, әдейі жойылған тарихтағы алғашқы жағдай болды. Сонымен бірге жою мен тонау ойластырылған жоспар бойынша жүрді. 1942 жылғы 1 наурызда мәдени құндылықтарды тонауға жетекші болып басып алынған шығыс облыстар жөніндегі рейхсминистр Розенберг тағайындалды. Басып алынған аумақтарды тонау үшін арнайы құрылған құрылымдардың қатарында «Мұра» зерттеу және ағарту қоғамы, Розенбергтің «Бейнелеу өнері» штабы және «Шығыс» бас делдалдығы болды. Мұражайларды, жеке жинақтарды, ғибадатханалар мен кітапханаларды тонаудың құпия акциясы «Линц» деп аталды. Соғыс басталар тұста құрылған «Кунтскомиссия» сарай мүлкін бағалаумен және құндылықтарды Германияға тасумен айналысты.

Тонауға өкілеттікті Розенбергке жеке өзі Гитлер берді, ол мәдени қазыналарды тексеру мен тәркілеу ұлттық-социалистік партияның тапсырмаларын орындау үшін жүргізілетінін көрсетіп кеткен. КСРО-дан ол 1 418 вагон құндылық әкетті. Соғыс қорытындысы бойынша фашистер тонаған КСРО-ның мәдени құндылықтарының 39 томдық каталогы шығарылды. Ең құнды «олжалардың» каталогтарын немістердің өздері де жасап, оларға фюрер үшін сақталған, мысалы, Линцтегі аса мұражайда қойылған қазыналарды енгізіп отырды. Гитлер коллекциясына экспонаттар іріктейтін агент Дрезден галереясының бұрынғы директоры Ганс Поссе болды.