1882 және 1888 жылдардағы жылқы санағы Ресейдегі жылқылардың саны мен сапасы туралы

Брокгауз пен Ефронның энциклопедиялық сөздігінен XIX ғасырдағы жылқы шаруашылығы туралы қызықты мақаламен бөліскім келеді:.

Жер бетіндегі 60.456.000-ға жуық жылқының, атап айтқанда Еуропадағы 32.253.400, Азиядағы 4.125.400, Африкадағы 656.000, Америкадағы 20.909.000 және Аустралиядағы шамамен 1.441.500 жылқының ішінде Ресейдің еншісіне 25.000.000-нан астамы тиген.

1882 жылғы жылқы санағы негізінде Кавказ бен Финляндияны есептемегенде, Еуропалық Ресейдегі жылқының жалпы саны 21.000.000-нан асатыны анықталды, яғни әрбір 100 тұрғынға 25,5 жылқыдан келеді, оның ішінде жұмысқа жарамды жастағысы 19,3. Ал басқа еуропалық мемлекеттерде 2-ден 17-ге дейін ғана жылқы келсе, тек Құрама Штаттарда ғана 24,3. Бірақ жылқының халыққа қатынасы Самара, Орынбор және Астрахан губернияларында 55-ке жетеді. Ең аз көрсеткіш Висламаты губернияларына тиесілі: 16,2 және 10,2. 41 губернияны зерттеген 1888 жылғы жылқы санағының деректері бойынша, осы губернялардың барлық жылқы саны 12.675.657 бас деп анықталып, 1882 жылғы санақтан бері жылқы санының өсімі 619.758 бас болғанын көрсетті. Сол санақтар жүз жылқының 58,1-інің сақинасының биіктігі 1 аршын 14 вершоктан төмен, 28,0-інің 1 аршын 14 вершоктан 2 аршынға дейін, ал небәрі 13,9-ының ғана 2 аршын және одан жоғары екенін көрсетті (1888 жылғы санақ бойынша 65,4% шағын бойлы, яғни 1 аршын 14 вершок және одан төмен, ал 34,6% толық бойлы, яғни 1 аршын 14 вершоктан жоғары). Әрі қарай, сол мәліметтерден 6.681.552 биеге 696.346 айғыр келетіні көрінеді (1888 жылғы санақ бойынша биелер 45%, ал айғырлар 3,6%). Ақырында, жылқылардың 86,9%-ы шаруа халқына тиесілі екені де белгілі болды.

Ресей жылқы санына қарай өте бай болғанымен, сапасы туралы дәл солай айта алмаймыз; көптеген өңірде жылқы өсіру ең қарапайым тәсілмен жүргізіледі, сондықтан басым түрі — орыс шаруасының жылқысы, оның дене бітімі жұмыс жылқысына қойылатын ең қарапайым талаптарға да сай келмейді. Бірақ оның артықшылықтарына төзімділігі, жемге талғамсыздығы, жалпы түрлі ұстау жағдайына бейімделу қабілеті, сондай-ақ егіншілік жұмыстарына да, ауыр жүкті алыс қашықтыққа тасуға да бір мезгілде жарамдылығы жатады, бұл орыс жұмыс жылқысын жақсарту үшін тұқым сала­тын төлдер тұқымын таңдағанда есепке алынуға тиіс.

Әрі қарай мәтінде Ресейдегі жылқы шаруашылығының мәселелері, жылқылардың неге аз өмір сүретіні және өсірушілердің жылқыны қалай бұзатыны туралы айтылады.