Кенесары Касымов ханның басының тағдыры Кунсткамера, Омск және Гохран арасында
Егер Кенесары Қасымұлы сұлтанның бас сүйегінің өзіне оралсақ, оның Ресей мұражайларының сарайының артын кезіп жүрген тарихы көптеген зерттеушілерді баяғыдан қызықтырып келеді.
Кең тараған пікір бойынша, бас Кунсткамерада немесе Эрмитажда сақтаулы тұр. Бір кездері одан патшаға күлсалғыш жасалыпты, содан кейін ол мұражай жинағына түсіпті дейді. Эрмитажда мұны жоққа шығарады да, Кунсткамерада жоқ болса, онда еш жерде жоқ деп қызық түсіндіреді.
«Экспоненттің» қайда екенінің быт-шыты шыққандығы оның мемлекет үшін шамалы маңызы бар екенін тағы бір рет растайды, ал қазақтар арасында бүкіл халық сүйген ханның басын қайтару соңғы онжылдықтарда қасиетті парыз дерлік болып қабылданады. Кенесары Қасымов патша өкіметіне қарсы көтерілу үшін үш қазақ жүзінің бәрін өз билігі астына біріктіре алды, кеңестік тарихнамада оны, ақсүйекті, ұлт-азаттық қозғалыстың жетекшісін бүлікші деп атау қалыптасқан еді.
Патша әскерлері оны қырғыздардың жеріне қарай ығыстырғанда, қырғыздардан жеңіліс тапқан соң, Кенесары өзге 19 сұлтанмен бірге қатыгездікпен өлім жазасына кесілді. Бұл туралы көптеген куәліктер, әрине, аңыздар да бар. Оларды тірідей қайнатты, тірідей ішегін жарды, төрт бөлікке бөлді дейді, барлық сұлтанның басы шабылып, болжам бойынша, өлім жазасы орындалған жерде жерленген. Кенесарының басы да денесінен бөлінген, қандай жағдайда екені белгісіз: өлгенге дейін бе, әлде кейін бе, оны өзі өлтірген манаптардың аналарына берді деген нұсқа бар. Хандардың бастарын бірнеше ай бойы қырғыз және жетісу ауылдарына алып жүріп, қорлауға берген дейді. Біраз уақыттан кейін Кенесарының бас сүйегі Омбыға жетті, оны өлтірушілердің бірі әкелген. Олар оны патшаға немесе жай «орыстарға» олжа ретінде сыйлауға шешім қабылдаған деп саналады.
Осы жерден Кенесарының өлім жазасындағыдан да үлкен шатасу басталады. Оны патшаға сыйлады ма, жоқ па, патша мұндай сыйды қабылдар ма еді, жоқ па, бастан тостаған, күлсалғыш жасады ма, жоқ па, мұның бәрі белгісіз. Ал бас сүйектің ізі Петербургте емес, таңғаларлығы, Омбыда шықты. Омбылық өлкетанушының жеке мұрағатынан жазба табылды, онда Батыс Сібір Бас басқармасының кеңсесінде бүлікші сұлтан Қасымов туралы іс сақталғаны айтылған. Ал іске маңдайында қазыналық мөрі бар адам бас сүйегі қоса тігілген.
Омбы облысы Тарихи мұрағатының қор каталогтарынан Кенесары ханның көтерілісіне қатысты істер табылды. Өкінішке қарай, олармен танысуға мүмкіндік жоқ, себебі оларға «Аса құнды» және «Қызметтік пайдалану үшін» деген грифтер қойылған, бұл мәні жағынан азаматтық істер үшін біршама оғаш.
Осыдан өлім жазасынан кейін қоян-қолтық өз ұлдарының өлтірушісінің басын алу үшін топтан жүгіріп шыққан әжей туралы аңыздан да сұмдық аңыздар тарайды. Кенесарының басы Эрмитаждың Кунсткамерасына берілген, ол жерден уақыт өте келе Этностар және адамның шығу тегі ғылыми-зерттеу институтына ауыстырылған, ал одан, мекеме жойылған соң, Ресейдің Гохранына өткен дейді. Кенесары Қасымовтың бас сүйегі мемлекет қорғайтын тарихи сирек жәдігерлер тізімінде бар деген дерек бар. Бұл құжаттарды өзім көрген жоқпын, 71 жылы қайтыс болған тарихшының Кенесары хан бас сүйегінің омбылық кезеңі туралы айтылған жазбасынан басқа. Өзге куәліктер маған күмәнді көрінеді, бірақ бұл туралы басқа жолы.
