Заттардан сақтаныңыздар!
Заттардан сақтаныңыздар! Олар бізді өте тез әрі берік құлдыққа түсіреді!
Александр Гриннің «Сұр автомобиль» новелласының кейіпкері Эбенезер Сидней әңгімелесушісін осылай ескертеді: ол механикалық заттар мен жаратылыстардың қаншалықты тірілік иесі бола алатыны жайлы ой жүгіртіп отыр. Бұл әңгімені мен жасанды интеллект құбылыстары жайлы пікірталастарды оқып отырып еске алдым: кейбіреулер жансыз машина жақында адамды барлық жерден ығыстырып шығады деп қорқады. Ал 1921 жылғы мәтін бұл уайымдардан біраз озып кеткен екен.
- Жансыз материя, - деді Кишлей. - Темір мен болат өлі.
Мен бұған ештеңе деп қарсы айтпадым. Маған терезенің сыртында автомобиль айқайлап жібергендей көрінді. Шынында да, айқай қайталанды, жақындап, дәл терезенің астында естілді.
- Естіп тұрсыз ба? - дедім мен. - Міне, оның даусы: ұлыған, қатыгез, ызалы сөздерді алыстан еске салатын дыбыс. Демек, оның даусы бар, қозғалысы бар, көру қабілеті бар, бәлкім, есте сақтау қабілеті де бар. Оның үйі бар. Бок-Метан көшесінде автомобильдердің көтерме сауда дүкендеріне кіріп, оларды үй жағдайында көруге тұрады. Олар жарқырап, майланып, зәулім бөлменің цемент едендерінде тұрады. Қабырғаларда олардың портреттері ілулі: модельдердің және жарыс жеңімпаздарының фотосуреттері. Оның музыкасы бар: көше гүрілінің диссонансын немесе кез келген қозғалыс кезінде кездейсоқ туатын дыбыстарды сонша ықыласпен жеткізетін кейбір жаңа композициялар. Ақырында, оның граммофоны, кинематографы бар, дәрігерлері, мадақшылары, ақындары бар: жарты сағат бұрын сіз айтқан, механизмді қатты сезінетін адамдар. Оның сүйіктілері де бар: сәнді дүкендердің терезелерінен балауыз жүздерінің жымиысын шашып тұратын ханымдар. Бұл өмір емес пе? Айтарым, өте толыққанды өмір. Оның үстіне, ол спортпен, кісі өлтірумен айналысады және соғысқа қатысады.
- Шығатыны, - деді Николай, - ... Әйтсе де, қысқа айтайын: бір автомобиль лай мен жараға малынып, әскери қимыл театрынан оралыпты. Шаштараздан қырынып алып, үйіне барыпты да, граммофонға «Даңқ пен салтанат үшін» маршының пластинкасын қойып, кинематографиялық аппаратты «Лисс пен Зурбаган арасындағы автомобиль жарыстары» фильмімен іске қосуды бұйырыпты. Қуаныштан оның шинасы жарылып кетіпті.
Басты кейіпкер, қисыны бөлек Сидней машиналардың жер бетіндегі тіршілігі туралы байыппен ойланады, тіпті олардың кейбірі адамнан еш айырмасы болмауы мүмкін деп байыппен есептейді.
Оның болжамынша, сүйген қызы балауыздан жасалған сондай шебер механикалық қуыршақ, ол дүкеннен қашып шығып, нағыз қыздай әрекет етіп, тіпті романдар да құра алған. Ол қыздың бозарып, кейде балауыз мүсіннің түсіне енетін сары бор түсті терісін, бос, жағымды езуін бақылайды, оның күн тәртібі тек машинаға бағынатынын, ал өзі заттардың жансыз құлы екенін байқайды, бірақ ең бастысы: оның жасанды сезімдерін, жан иесі сияқты көрінгенімен, сүйе алмайтынын, оның тек байлығына ұмтылып, соған бой ұрып тартылатынын аңғарады. Үні немқұрайлы, мінезі селқос, аты оғаш, ұлты да, тегі де беймәлім Коррида Эль Басо, шамасы, Сидней бір кезде басқа қалада шынында көрген манекеннен басқа ешкім емес. Бұл, өмірінде сұр автомобильдің сұмдық түрде пайда болуымен қосылып, кейіпкерді тыныштығынан ғана емес, көп ұзамай ақыл-естен де айырады. Коррида тірі қыз емес, тіріліп кеткен қуыршақ. Демек, оны өлтіру керек.
Сидней оған жар жиегінде былай дейді:
Мен сіздің механизміңіздің сырын түсіндім. Ол айналамызда гүрілдеп жатқан барлық механизмдердің күшімен адам өмірінің сыртқы бейнесіне ұқсады. Бірақ әйел болу үшін, мұны түсініңіз, шын мәнінде тірі жаратылысқа айналу үшін сіз жойылғаннан кейін ғана бола аласыз
