> ## Content Index
> Fetch the complete content index at: https://theparnassian.com/kk/llms.txt
> Use this file to discover other available public pages before exploring further.

# Амудария өзені төңірегінде атып алынған жолбарыстармен бірге 5-ші Түркістан линиялық батальонының он бес төменгі шенді аңшылар командасы
- URL: https://theparnassian.com/kk/komanda-okhotnikov-5-go-turkestanskogo-lineinogo-batalona-v-sostave-piatnadtsati-nizhnikh-chinov-s-tigrami-ubitymi-v-okrestnostiakh-reki-amudari/
- Published: 2025-11-30T17:30:01.000Z
- Updated: 2026-10-01T06:12:10.000Z
- Author: Alexandr Radayev
- Tags: Алматы, Мұрағат, Шығыс, География, Табиғат

Кавказдан Қытайдың солтүстік-батысына дейін таралған, Каспийдің оңтүстік жағалауындағы, Аралдың, Орта Азия өзендері мен тау жүйелерінің бойындағы кең аумақтарды мекен еткен тұран жолбарысы жиырмасыншы ғасырдың ортасында біржола жойылды. Жеке дарақтар онжылдықта бір рет бір жерден кездесіп қалатын: 1904, 1917, 1924, 1933, 1948, 1954, 1968 және 1971 жылдары. 1971 жылдан кейін өңірдің ең ірі жыртқышы туралы ешкім ештеңе естімеді, бұл, көрінеді, түрдің толық құрығанын білдіреді.

Семенов-Тян-Шанский 1856 жылы Ыстықкөлге бара жатқанда жолбарыс оның жолбасшысын аздап қана жұлып жемей қалғанын жазған, қазір бұл Алматы қаласының төңірегіндегі жер. Жолбасшы жанталаса қарсыласып, әйтеуір құтылып кеткен.

Сипаттамаларға қарағанда, тұран жолбарысының жүні қызғылт-сары, ұзын қоңыр-қара жолақтары бар, қыста іші мен жақ тұсындағы түгі өте қалың болған.

1861 жылы шыққан «Жетісу өлкесі мен Шу маңы елінің очерктерінде» Орта Азия жолбарыстары туралы былай делінген:

> Мұнда шошқалардың, тіпті жолбарыстардың нағыз патшалығы. Жалпы, жолбарыс бүкіл Орта Азияда дала жерлерінде, негізінен өзен бойындағы қамыс пен тоғайларда белгілі. Іле өңірінде ол тау бөктерінде кездеседі. Тіпті Верныйдың маңында да жолбарыс атады, мен сол жерден жас дарақтың терісін Омбыға алып келдім. 1860 жылы Ыстықтағы сарқырамаға қарай барғанымда, осы өзеннің тау аңғарында жолбарыс пайда болып, серіктерім казактарға сарқырама етегінде қалдыруға тиіс атттары үшін үлкен қауіп туғызды. Алайда, Іленің арғы жағында бұл қатыгез аңдар Сырдарияның бойындағы, Перовский форты маңындағыдан бәрібір аз сияқты. Жолбарыс дала тереңіне, солтүстікке қарай Копалға дейін, яғни 45° ендікке дейін, тіпті одан әрі де таралады; бірақ ол, шамасы, артта қалған дарақтар болады. Азияның шығысында, Маньчжурияда, ірі мысықтар әлдеқайда солтүстікте, 49-шы, тіпті 50-ші параллельдерге дейін кездеседі. Ондағы ормандарда қорек мол болғандықтан, олар тіпті бойшаң келеді.

Әрине, мұнда едәуір еркін жағдайда өмір сүрген жолбарыс адамдар мен мал үшін үлкен қауіп болды, ал халықтың көбеюі және жолбарыс мекендейтін жерлерде шаруашылық әрекетінің өсуі салдарынан бұл аңның мүмкіндігі азая берді, дегенмен суретші Василий Верещагин «Жазба кітапшасынан парақтарында» жолбарыс бейбіт шаруашылықпен айналысатын қоныстанушылар үшін емес, аңшылар үшін қауіпті екенін айтады:

> Түркістанда… жолбарыс адамның ниетін ажырата біледі, кездейсоқ кездескенді немесе құс аулауға шыққанды оның терісіне қол сұғуға ниеттіден айыра алады; біріншілерді, тіпті мылтық көтерсе де, тиіспейді, ал екіншілерге кейде шақырусыз-ақ өзінің үрей туғызатын, тойтаруға келмейтін секірісімен тап береді.

Соған қарамастан XIX ғасырдың соңынан бастап газеттерде жолбарыстардың адамдарға шабуыл жасағаны туралы хабарлар жиі кездеседі. Бұл шабуылдар малға жасалған шабуылдардай көп болды деп ойламаймын, жыртқышқа қарсы қоршау аулар соның салдарынан болған. Қоршау аулаларға ондаған, жүздеген қарулы адам қатысты. Мұндай жағдайда Ташкент, Верный, Қызылорда және басқа да көптеген қалалардың төңірегін мекен еткен жолбарыс өте тез сирек кездесетін түрге айналды, ал оның мекендеу аймағы мен жем болатын аңдарының тіршілік ортасы белсенді түрде жыртылып, өртеліп жатқанда, құрып кету шегіне жетті.

Егер қол жетпес, адам жоқ тау жүйелерінің бір түкпірінде бірнеше жолбарыс сақталып қалғаны кереметтей түрде анықталмаса, бір күні жақын түрді табиғатқа қайта бейімдеудің толыққанды бағдарламасы іске қосылар деп үміттенуге тура келеді, оған ұқсас нәрсені 2017 жылы Іле-Балқаш қорығында бастаған, бірақ жолбарыстарды еркіндікке жіберуге дейін әлі талай уақыт бар